Kompetencje współczesnego dyrektora szkoły (cz. 1)

Pojęcie kompetencji w naukach o zarządzaniu

Pojęcie kompetencji w piśmiennictwie definiuje się w różny sposób. Za twórcę tego terminu uznaje się McClellanda1, który uważa je za podstawę skutecznych działań. Według Armstronga za osoby kompetentne w pracy należy uznać wszystkich, którzy nie tylko spełniają oczekiwania dotyczące uzyskiwania przez nich określonych wyników ale również potrafią wykorzystać swoją wiedzę, umiejętności oraz cechy osobowości, by osiągać cele i standardy przypisane ich rolom2. Dubois za kompetencje uważa wrodzone umiejętności lub zdolności osobiste stanowiące fundament zarządzania zasobami ludzkimi3. Interesujące podejście do kompetencji reprezentuje Sidor-Rządkowska, która utożsamia je z wiedzą rozważaną na trzech poziomach: „wiedzy deklaratywnej – wiem co; wiedzy proceduralnej – wiem jak i potrafię oraz postawy (chcę i jestem gotów wykorzystać swoją wiedzę)”4. Ten model przypomina powszechnie znane „majątkowe dobro niematerialne” określane jako (ang.) know-how, ale wyłącznie w jego wąskim zakresie.

Kompetencje to także:

• zakres uprawnień, pełnomocnictw, zakres czyjejś wiedzy, umiejętności, odpowiedzialności5;
• zdolności do wykonywania zadań w danym obszarze albo pełnienia funkcji zgodnie z przyjętymi standardami6;
• zespół cech pracownika zawierający w sobie wiedzę, motywację, umiejętności, cechy osobowościowe oraz samoocenę związaną z funkcjonowaniem w zespole7;
• umiejętności wykorzystywania i stosowania wiedzy w sytuacjach zawodowych oraz zbiór zdolności umożliwiających efektywne wykonywanie pracy a także osiąganie celów i przestrzeganie standardów działania w kontekście przyjętych celów organizacji8;
• dyspozycje w zakresie wiedzy, umiejętności i postaw pozwalające realizować zadania zawodowe na odpowiednim poziomie9.

Nie ulega wątpliwości, że wiedza, umiejętności, nawyki i doświadczenie determinują aktywność w tworzeniu podwyższonych wartości twórczych i są warunkiem niezbędnym w sprawnym i skutecznym osiąganiu celów danej organizacji10. Zatem człowiek kompetentny to osoba, która ma odpowiednie przygotowanie do podejmowania określonych działań. Natomiast jeśli przyjrzymy się różnym definicjom kompetencji, możemy zauważyć, że najczęściej wskazywanymi ich cechami wspólnymi są umiejętności, wiedza, uzdolnienia oraz postawa.

Kompetencje a kwalifikacje

Pojęcie kompetencji jest znacznie szersze w swoim znaczeniu niż pojęcie kwalifikacji, choć określenie „kwalifikacje“ było niegdyś zdecydowanie częściej stosowane i bardziej popularne.

Czym zatem są kwalifikacje? Otóż są to umiejętności, jakimi trzeba się wykazać, aby móc wykonywać dany zawód zgodnie z obowiązującymi wymogami prawnymi. Są to zatem umiejętności potwierdzone dyplomem, świadectwem, certyfikatem lub innym dokumentem.

Osoba mająca tak rozumiane kwalifikacje wcale nie musi wykazywać odpowiednich kompetencji do wykonywania danego zawodu.

Inaczej mówiąc - na przykład dyplom w zakresie „zarządzania oświatą” nie jest jednoznaczny z posiadaniem kompetencji w tym zakresie.Ze stanowiskiem tym zgadza się Lamri, który stwierdził, że „osoba może posiadać kompetencje, nie będąc kompetentną”11. Na przykład w Wielkiej Brytanii HR12 w przedsiębiorstwach koncentruje się na kwalifikacjach zawodowych, podczas gdy w USA bardziej popularna jest koncepcja kompetencji13. Warto dodać, że choć kwalifikacje mogą być wysokie lub niskie, wystarczające lub nie do pracy na danym stanowisku – ciągle są pojęciem węższym od kompetencji.

Kilka kontekstów występowania kompetencji

Oleksyn wyróżnia kompetencje uniwersalne, zawodowe oraz wspomniane wcześniej kwalifikacje, natomiast Bugaj wyróżnia kompetencje: organizacji; zawodowe; stanowiskowe (związane z wymaganiami poszczególnych stanowisk pracy) oraz rzeczywiście posiadane przez poszczególnych pracowników i możliwych do uzyskania (leżących w granicach możliwości danego pracownika)14.

Kompetencje pracowników można traktować jako zestaw następujących elementów:

• zainteresowania,
• uzdolnienia i predyspozycje,
• wykształcenie i wiedza,
• doświadczenie i praktyczne umiejętności,
• wewnętrzna motywacja,
• postawy i zachowania ważne w pracy zawodowej,
• stan zdrowia i kondycja psychofizyczna,
• formalne wyposażenie w prawo do działania w imieniu danej organizacji,
• wyznawane wartości i zasady etyczne15.
   

Ponadto mogą to być również postawy i zachowania oczekiwane przez pracodawcę a także formalne uprawnienia do działania w imieniu organizacji. Kompetencje można posiadać jeszcze do prowadzenia określonych spraw, podejmowania decyzji, podpisywania umów i zaciągania zobowiązań oraz reprezentowania instytucji na zewnątrz. W piśmiennictwie kompetencje to również cechy psychofizyczne ważne w danej pracy, np.: kreatywność, przedsiębiorczość, odwaga, siła, sprawność fizyczna czy dobry stan zdrowia16.

Kompetencje dyrektora szkoły

Listę kompetencji dyrektora szkoły można opracować na podstawie zadań, jakie nakłada na niego prawo oświatowe17 lub analizy piśmiennictwa w tym zakresie. Własną klasyfikację stosuje Sergiovanni, który wyróżnia kompetencje techniczne, ludzkie, edukacyjne, symboliczne i kulturowe18. Dorczak19 dodaje do tej listy kompetencje interpersonalne, intrapersonalne i mieszane20. Według Pyrzalskiego, dyrektor szkoły powinien cechować się umiejętnością podejmowania decyzji pod presją, ekspozycją społeczną, koniecznością dopasowania emocji do wymagań pracy, umiejętnością komunikacji i bliskiego kontaktu interpersonalnego z odbiorcami, umiejętnością zachowania proporcji między „dawaniem a braniem” oraz odpowiedzialnością na poziomie prawnym i psychologicznym21. Obok wyżej wymienionych kompetencji – zdaniem innego badacza – współczesny dyrektor szkoły powinien być również nauczycielem, menedżerem i przywódcą, bo to pozwala na stworzenie jak najlepszych warunków do rozwoju szkoły i uczenia się uczniów22. 

Znajomość prawa

Dyrektor bez wątpienia powinien posiadać umiejętność posługiwania się prawem, nie tylko oświatowym ale również z innych obszarów funkcjonowania szkoły. Do aktów normatywnych, jakie mogą być brane pod uwagę w codziennym życiu szkoły należą: Konstytucja RP, Kodeks pracy, Kodeks cywilny, Kodeks rodzinny i opiekuńczy i wiele innych. Ponadto do kompetencji dyrektora szkoły zaliczyć można jeszcze umiejętność aplikowania o środki z funduszy europejskich, oszczędne gospodarowanie majątkiem szkoły, wprowadzanie zmian oraz stałe uczenie się23.

Kompetencje kierownicze

Zdaniem Kosińskiej24 współczesny dyrektor szkoły obok takich obowiązków jak: pełnienie ustawowej funkcji, prowadzenie dokumentacji szkolnej oraz sporządzanie sprawozdań, musi być również liderem, menedżerem, kreatywnym doradcą i negocjatorem. Dużo prostszy podział kompetencji stosuje Jagielski25, dla którego najważniejszymi kompetencjami są kierownicze i organizacyjno-administracyjne oraz do wykonywania zadań oświatowych (dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych). 

Kompetencje dyrektora a badania

Interesujące wyniki badań dotyczące określenia kompetencji dyrektora szkoły, które zdaniem respondentów (dyrektorów, nauczycieli, rodziców i studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego) mają wpływ na osiąganie przez placówkę oświatową sukcesów, publikuje Maniek26. Ich procentowe zestawienia zaprezentowano na rysunku 1.
 

Zarządzanie zespołem nauczycieli — najważniejsza kompetencja

Zastanawiające jest to, że za najważniejsze kompetencje wszystkie grupy badanych uznały kierowanie zespołem nauczycieli; rozwiązywanie konfliktów w szkole; sprawne podejmowanie decyzji; motywowanie do pracy nauczycieli oraz umiejętne komunikowanie się z uczniami27. Co ciekawe, sami dyrektorzy szkół za najważniejsze uznali: kierowanie zespołem nauczycieli i – na drugim miejscu –  znajomość prawa oświatowego i umiejętne posługiwanie się nim. Następnie wybrano: sprawne podejmowanie decyzji oraz skuteczne prowadzenie nadzoru pedagogicznego i rozwiązywanie konfliktów w szkole.

Czy planowanie strategiczne jest potrzebne dyrektorowi?

Do najmniej istotnych kompetencji badani zaliczyli planowanie strategiczne (tworzenie misji, wizji, określenie celów organizacji), promowanie szkoły na zewnątrz i współdziałanie z władzami oświatowymi i samorządowymi. Według badanych dyrektorów najmniejszy wpływ na osiągniecie sukcesów przez szkołę ma kompetencja planowania strategicznego. Uzyskane wyniki badań potwierdzają wcześniej publikowane opinie innych badaczy, zgodnie z którymi za najważniejszą kompetencję dyrektora szkoły ogólnie należy uznać kierowanie kadrą pedagogiczną i niepedagogiczną. Dla celów porównawczych na rysunku 2 zaprezentowano procentowe zestawienie wyników badań uzyskanych wyłącznie od dyrektorów szkół, czyli osób najbardziej zainteresowanych zagadnieniem przywództwa w szkole (ekspertów od zarządzania oświatą). 
 

Z powyższymi wynikami badań zgadza się wielu badaczy, w tym Piszko, która podobnie klasyfikuje siedem głównych kompetencji dyrektora szkoły i choć nazywa je inaczej, to wyróżnia

• kierowanie szkołą i reprezentowanie jej na zewnątrz,
• sprawowanie nadzoru pedagogicznego,
• dysponowanie środkami finansowymi,
• kierowanie zakładem pracy,
• wydawanie różnych decyzji nakazanych prawem,
• zapewnianie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy szkoły28.

Interesujące wyniki badań dotyczących określenia kompetencji dyrektorów szkół przeprowadzono w Austrii i utworzono ich dwa zbiory. Zbiór pierwszy to kompetencje ważne i mniej ważne, zbiór drugi to kompetencje uzupełniające. Każdy z nich zawiera po 20 kompetencji. Do uzupełniających zaliczono między innymi poczucie humoru, myślenie ekonomiczne, efektywność i otwartość29. Warto zwrócić uwagę na wyróżnione kompetencje ważne i mniej ważne, które przedstawiono na rysunkach 3 i 4. Kompetencje podzielono na dwa obszary występowania: osobiste i do pracy w zespole.
 

Zmiany w oświacie a rozwój kompetencji

Powyższe opracowania modeli kompetencji dyrektora szkoły wskazują na bardzo szeroki zakres zarządzania placówką oświatową. Dziś, w czasach nieustających zmian i kryzysów zmienia się również paradygmat przywództwa, czego efektem jest poszukiwanie odpowiednich kompetencji u współczesnych przywódców/dyrektorów/liderów. W szkołach również odnotowuje się bezustanne zmiany i ciągłe przeobrażenia. Dotyczą one wielu obszarów ich funkcjonowania. Tylko w ostatnich trzech latach szkoły borykały się między innymi ze strajkami i protestami ze strony nauczycieli, funkcjonowaniem w okresie pandemii związanej z COVID-19, przyjmowaniem dzieci uchodźców z Ukrainy i wreszcie permanentną zmianą prawa oświatowego.

Edukacją w Polsce potrząsa się z każdej strony, a rodzice, dzieci, nauczyciele i dyrektorzy szkół narażani są na nieustający stres i różnego rodzaju napięcia. Dlatego bardzo ważne jest posiadanie przez dyrektorów szkół odpowiednich kompetencji do zarządzania szkołą, adekwatnych do obecnej rzeczywistości. To dyrektorzy – jako liderzy – prowadzą nauczycieli i pracowników niepedagogicznych w nieustannym dążeniu do podnoszenia jakości pracy szkoły i osiągania zamierzonych celów statutowych.

Zakończenie

W obecnych czasach nieustających zmian i kryzysów pracodawcy cenią pracowników potrafiących się uczyć i adaptować do nowych ról, jakie muszą odgrywać w codziennej rzeczywistości. Dlatego zapraszam do drugiej części artykułu, gdzie m.in. podjęto dalsze rozważania na temat kompetencji pożądanych we współczesnym świecie z podziałem na kompetencje „4K” oraz obecne w „Świecie VUCA”. Przedstawiono również kilka kontekstów ujmowania kompetencji współczesnego dyrektora szkoły w piśmiennictwie. W końcowej części artykułu zaprezentowano wyniki badań pogłębionych oraz zaproponowano Autorski Model Kompetencji Współczesnego Dyrektora Szkoły. 

Przypisy:

1. Porównaj: D. McClelland, Testing for competence rather than for <<inteligence>>, „American Psychologist”, no 28/1973; K. Szczepańska-Woszczyna, Kompetencje menedżerskie w kontekście innowacyjności przedsiębiorstwa, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa, 2016, s. 58.
2. M. Armstrong, Zarządzanie zasobami ludzkimi, Oficyna Ekonomiczna, Kraków, 2005, s. 241.
3. Słownik pojęć ekonomicznych. Część 1, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa, 2007, s.145.
4. M. Sidor-Rządkowska, Kompetencyjne systemy ocen pracowników przygotowanie, wdrażanie i integrowanie z innymi systemami ZZL, Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa, 2006, s. 21.
5. Encyklopedia Popularna PWN, wydanie dziewiąte, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1982, s. 357.
6. A. Rakowska, A. Sito-Lutek, Doskonalenie kompetencji menedżerskich, PWN, Warszawa, 2000,
7. S. Whiddett, S. Hollyforde, Modele kompetencyjne w zarządzaniu zasobami ludzkimi, Oficyna Ekonomiczna, Kraków, 2003, s. 10.
8. J. Dzieńdziora, Model kompetencji współczesnego lobbysty, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa, 2018, s. 84-85.
9. G. Filipowicz, Zarządzanie kompetencjami. Perspektywa firmowa i osobista, Wolters Kluwer, Warszawa, 2019, s. 46.
10. A. Cichosz, Zarządzanie emocjami w organizacji, Difin Sp. z o.o., Warszawa, 2021, s. 181.
11. J. Lamri, Kompetencje XXI wieku, Kreatywność, Komunikacja, Krytyczne myślenie, Kooperacja, Wolters Kluwer Polska SP. z o.o., Warszawa, 2021, s. 83.
12. HR to inaczej zarządzanie zasobami ludzkimi w przedsiębiorstwie (ang. Human Resources Management).
13. Słownik pojęć ekonomicznych, część 1, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa, 2007, s.164.
14. J. Bugaj, Kluczowe kompetencje sprzedawcy: przypadek przedstawiciela medycznego, „Problemy Zarządzania”, 10/1(1), Wydział Zarządzania UW, 2012, s. 40-41.
15. T. Oleksyn, Zarządzanie kompetencjami. Teoria i praktyka, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2006, str. 39.
16. T. Oleksyn, Zarządzanie zasobami ludzkimi w organizacji, kanony, realia, kontrowersje, Wolters Kluwer Polska Sp. Z o.o., Warszawa, 2008, s. 97.
17. Więcej: Art. 68 ust. 1-4 Ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe.
18. T. Sergiovanni, Leadership and Excellence in Schooling, [w:] „Educational Leadership”, 1984, t. 41, s. 4-13.
19. R. Dorczak, Dyrektor szkoły jako przywódca edukacyjny – próba określenia kompetencji kluczowych, [w:] G. Mazurkiewicz (red.), Przywództwo i zmiana w edukacji, Ewaluacja jako mechanizm doskonalenia, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013, s. 78-86.
20. R. Dorczak, A. Hesse-Gawęda, Kompetencje edukacyjne i kulturowe w przywództwie edukacyjnym, [w:] R. Dorczak, Wybrane aspekty zarządzania i przywództwa edukacyjnego, Instytut Spraw Publicznych UJ, Kraków, 2015, s. 68.
21. J. Pyrzalski, Jestem tylko człowiekiem – jak dyrektor szkoły ma poradzić sobie z wymaganiami roli, [w:] G. Mazurkiewicz, (red.), Przywództwo edukacyjne zaproszenie do dialogu, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015, s. 197.
22. M. Maniek, Determinanty sukcesu w zarządzaniu szkołą, [w:] R. Dorczak (red.), Wybrane aspekty zarządzania i przywództwa edukacyjnego, Instytut Spraw Publicznych UJ, Kraków, 2016, s. 40.
23. Więcej w: I. Bednarska-Wnuk, Zarządzanie szkołą XXI wieku. Perspektywa menedżerska, ABC a Wolters Kluwer business, Warszawa, 2010.
24. E. Kosińska, Dyrektor w szkole. Krótki poradnik psychologiczny, Rubikon, Kraków,1999, s. 6.
25. Więcej w: J. Jagielski, Status prawny dyrektora szkoły ekspertyza prawna, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa, 2007.
26. M. Maniek, Determinanty…, s. 54-56.
27. Ibidem.
28. A. Piszko, Prawa i obowiązki dyrektora szkoły, kompetencje, zadania, odwołanie, INFOR PL S.A., Warszawa, 2022, s. 45-66.
29. P. Heissenberger, Berufsbild Schulleiter/in Europäische Qualifizierungsimpulse, Pädagogische Hochschule Niederösterreich, Wien, 2019, s. 11-12.