Kompetencje współczesnego dyrektora szkoły (cz. 2)

W pierwszej części artykułu zebrano i przedstawiono obecne w literaturze przedmiotu definicje kompetencji oraz wykazano różnice pomiędzy rozumieniem pojęcia kompetencji a kwalifikacji. Następnie zaprezentowano kilka kontekstów ujmowania kompetencji dyrektora szkoły wraz z wynikami badań przeprowadzonych wśród dyrektorów, nauczycieli, rodziców i studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podjęto także próbę odpowiedzi na pytanie „Które kompetencje mogą mieć wpływ na osiąganie przez placówkę oświatową sukcesów?”. Artykuł kończy prezentacja interesujących wyników badań przeprowadzonych w Austrii, dotyczących określenia ważnych, mniej ważnych i uzupełniających kompetencji dyrektorów szkół. Podzielono je według kryterium występowania na dwa obszary, osobiste i do pracy w zespole, a także zobrazowano je graficznie.

Kompetencje pożądane we współczesnym świecie

Zbiór cech współczesnego dyrektora szkoły, zawierający poszczególne kompetencje w 2015 r. zaproponował Mazurkiewicz. Ich podział wraz z opisem przedstawiono na rysunku 1.

Badacz zwraca uwagę nie tylko na posiadanie przez dyrektorów kompetencji pozwalających im skutecznie korzystać z nowych technologii i technik zarządzania. ale również na regularne dokształcanie (uaktualnianie kwalifikacji) w celu promowania innowacyjnego uczenia się oraz skutecznego zarządzania placówką oświatową we współczesnych czasach[2]. Swoją uwagę skupia na dwóch kompetencjach skutecznego przywódcy edukacyjnego: w zakresie kierowania własnym rozwojem oraz łączące się z organizacją procesu uczenia się, rozwoju dorosłych, rozumienia otaczającej nas rzeczywistości i reagowania na nią[3]. Autor powyższą listę uzupełnia o kompetencje umożliwiające wprowadzanie w życie czternastu zasad[4].

Kompetencje 4K

W 2018 r. Lamri podjął próbę zdefiniowania poszukiwanych kompetencji pracowników XXI wieku. Badacz w interesujący sposób prezentuje pełną złożoność zjawisk, które obecnie zachodzą w coraz bardziej zautomatyzowanym świecie biznesu – zmian gospodarczych, technologicznych i społecznych. Autor podpowiada, jakie działania można podjąć, aby za tymi zmianami nadążyć i odnaleźć się w nieustannie ewoluującej rzeczywistości, która dotyczy również oświaty. Kluczową rolę autor przypisuje kształtowaniu nowych kompetencji i w wyniku przeprowadzonych badań wyodrębnia cztery „Kompetencje XXI wieku”, które nazywa „4K”. Do kompetencji 4K zaliczył krytyczny umysł (critical thinking), kreatywność (creativity), komunikację (communication) i kooperację (cooperation)[5].

Interesującą koncepcję klasyfikowania użytecznych kompetencji liderów w świecie VUCA[6] zaprezentowała w 2021 r. Piątkowska[7]. Współczesny świat to nie są stare, dobre czasy lecz czasy nieprzewidywalności, niestabilności, braku równomiernego wzrostu oraz ciągłych niespodzianek bezlitośnie wkradających się w różne obszary funkcjonowania przedsiębiorstwa/organizacji, w tym szkoły. Badaczka zwraca uwagę na kilka kontekstów definiowania przywództwa i szeroko opisuje przywództwo transakcyjne, transformacyjne, charyzmatyczne, autentyczne, sytuacyjne, w organizacji uczącej się, współdzielone, służebne oraz na odległość remote leadership. Wiele z nich jest adekwatnych do pełnionej funkcji przez dyrektorów szkół w Polsce.

Kompetencje w nauczaniu hybrydowym

Nie można zapominać, że od trzech lat w światowej edukacji pojawiły się nowe metody nauczania zwane hybrydowymi. W połączeniu z tradycyjną nauką lub wykonywaniem innych obowiązków wprowadzono możliwość pracy online, na odległość i wirtualnej. Podobnie jak pracownicy, także wiele dzieci i młodzieży bardziej preferuje naukę zdalną – poniekąd zwaną także wirtualną. Badacze zespołów wirtualnych wyróżnili następujące kompetencje ich członków, będące predyktorem efektywności: kompetencje techniczne, zdolności poznawcze, stabilność emocjonalna, sumienność, ugodowość, umiejętności komunikacyjne, chęć kooperacji, umiejętność organizowania własnej pracy, poczucie zaufania, akceptacja różnic kulturowych[8].

Autorka wyróżniła 72 kompetencje sprawdzające się u liderów działających w niepewnym środowisku turbulentnych zmian i kryzysów. Spośród nich wybrano najbardziej odpowiadające kompetencjom współczesnego dyrektora szkoły, które zilustrowano na rysunku 2.

Autorski Model Kompetencji Współczesnego Dyrektora Szkoły

Na podstawie analizy literatury przedmiotu oraz uzyskanych wyników badań[9], poniżej zaproponowano autorski Model Kompetencji Współczesnego Dyrektora Szkoły. W piśmiennictwie spotykamy różne konteksty i nazewnictwa kompetencji: kluczowe, II i III rzędu, miękkie, twarde, organizacyjne, osobiste, pracownicze, menedżerskie, najważniejsze, ważne, uzupełniające. Autor publikacji wprowadza własną ich klasyfikację i wyróżnia: 

• kompetencje główne,
• kompetencje inne.
   

Kompetencje główne

Za kompetencje główne uznano pięć najczęściej wymienianych przez badanych umiejętności i zdolności dyrektorów szkół. Zdaniem ekspertów tematu najbardziej pożądane kompetencje współczesnego dyrektora szkoły to: 

• koordynacja wielu zadań w tym samym czasie (zdolność do właściwych reakcji na wiele różnorodnych bodźców występujących w tym samym czasie); 
• kierowanie (nauczycielami i kadrą niepedagogiczną); 
• zarządzanie (zmianą, jakością, finansami, kryzysem, konfliktami, wiedzą, czasem, zarządzanie strategiczne); 
• komunikacja (zręczność interpersonalna, słuchanie innych, swobodna komunikacja ze wszystkimi, opanowanie, zdolności negocjacyjne, asertywność);
• orientacja zespołowa (zaangażowanie, wspieranie różnorodności, współpraca, budowanie efektywnych zespołów, akceptacja pomysłów, motywowanie, przewodzenie). 
   

Szczegółowy zestaw kompetencji głównych zaprezentowano na rysunku 3.

Na pytanie „Jakie są kluczowe/główne kompetencje współczesnego dyrektora szkoły?” wszyscy badani za najważniejszą umiejętność, z którą ich zdaniem ciągle mają poważne problemy, wskazali odpowiednie reagowanie na wiele różnorodnych bodźców występujących w tym samym czasie. Umiejętność tę zaklasyfikowano do kompetencji o nazwie „koordynacja wielu zadań w tym samym czasie”.

Przykładem może być następująca sytuacja: poniedziałek rano, dyrektor niepublicznej szkoły podstawowej wprowadza przelewy do banku. Ma otwarty komputer i skrupulatnie wprowadza dokumenty finansowe do aplikacji bankowej. W tym samym czasie dzwoni telefon, pracownik wydziału oświaty prosi o pilne doprecyzowanie ostatniego sprawozdania w zakresie wskazanych wag dzieci z niepełnosprawnością. Dokładnie w tym samym czasie (w pół zdania dyrektora, jeszcze nie sięgnął po segregator z danymi) otwierają się drzwi od gabinetu, za którymi stoi sekretarka wraz z osobą towarzyszącą (wysoka pani z aktówką wyglądająca na urzędnika) i komunikuje „Przepraszam, Pani dyrektor, mamy kontrolę z sanepidu”. Pani z sanepidu zostaje poproszona o poczekanie kilku minut, aż dyrektor zakończy rozpoczęte tematy (nie jest z tego powodu zadowolona, co okazuje w sposób niewerbalny). Dokładnie w tym samym czasie przybiega nauczyciel wychowania fizycznego i głośno krzyczy: „Krystynie z 3b spadła na głowę szafka, leży na podłodze i chyba jest nieprzytomna, a dzieci są same w klasie. Panie dyrektorze, co mamy robić?”.

Inne kompetencje

Pozostałe umiejętności i zdolności zebrane w grupie „kompetencji innych” zaprezentowano na rysunku 4. Na pytanie „Jakie są dodatkowe/inne kompetencje współczesnego dyrektora szkoły?” dyrektorzy wskazywali umiejętności z zakresu znajomości i stosowania prawa oświatowego, które zmienia się w tempie „niejednostajnie przyspieszonym”. Odnotowano również odpowiedzi, z których wynika, że dyrektorzy zmuszani są podejmować decyzje w trybie pilnym z innych obszarów prawnych (czasami brakuje czasu na uzyskanie odpowiedzi od organów nadrzędnych w danej sprawie, a decyzję należy podjąć natychmiast). Podczas pandemii związanej z COVID-19 zadania dyrektorów szkół w tym obszarze w większości przypadków przekroczyły ich kompetencje. Borykali się z interpretacją i stosowaniem w szkole rozporządzeń Ministra Edukacji i Nauki, Ministra Zdrowia, GIS. Podobne trudności odnotowano w czasie przyjmowania dzieci uchodźców z Ukrainy (oddziały ogólnodostępne, przygotowawcze, różnice kulturowe, dożywianie, depresje, pomoc psychologiczno-pedagogiczna, bariery językowe itp.), a obecnie słyszy się o dużym zamieszaniu prawnym w sprawie realizacji awansu zawodowego nauczycieli.

Dalej do zbioru innych kompetencji zaliczono:

• kompetencje planowania i organizowania (nie tylko dotyczące wizji, misji, nakreślania celów, tworzenia strategii, ale także operacyjne);
• współpracy z różnymi podmiotami (z niektórymi jest bardzo trudno współpracować, z innymi współpraca układa się fantastycznie);
• podejmowania decyzji, choćby dotyczących realizacji obowiązku szkolnego/nauki poza szkołą, ukarania ucznia albo skreślenia ucznia z listy uczniów
  . 

Tylko sześcioro badanych zwróciło uwagę na kompetencje przywódcze, jako zdolności do inspirowania i motywowania pracowników w celu osiągania wyznaczonych celów. Pojedyncze odpowiedzi dotyczyły: umiejętności prowadzenia nadzoru pedagogicznego, inteligencji emocjonalnej, otwartości na nowoczesne technologie teleinformatyczne, narzędzia pracy zdalnej, eksperymenty i innowacje.

Podsumowanie

W obecnych czasach nieustających zmian i kryzysów cenione są osoby potrafiące się uczyć i adaptować do nowych ról, z jakimi spotykają się w codziennej rzeczywistości. Wartościowi są również pracownicy kreatywni i wykazujący inicjatywę, szczególnie wobec zmian technologicznych i teleinformatycznych. Wielu naukowców zwraca uwagę na konieczność kształtowania nowych kompetencji u przywódców/menedżerów, w tym dyrektorów szkół, i nabywania umiejętności adekwatnych do aktualnych czasów. Aby sprostać wyzwaniom XXI wieku, należy nakreślać kierunki działania, które ułatwią zarówno pracownikom jak i pracodawcom skutecznie osiągać wyznaczone cele przedsiębiorstwa, organizacji, w tym także szkoły. W obliczu szybkości i różnorodności informacji w celu osiągania ponadprzeciętnych rezultatów należy przede wszystkim odpowiednio reagować na mnogość pojawiających się niespodziewanych bodźców, a także uczyć się efektywnej komunikacji oraz sprawnej pracy zespołowej w oparciu o rozmaite narzędzia, sposoby i formy współpracy.

Z literatury przedmiotu oraz w wyniku przeprowadzonych badań można wnioskować, że:

• wieloaspektowość i złożoność zarządzania oświatą w dzisiejszych czasach sprawia, że dyrektorzy powinni kształtować kompetencje odpowiedniego reagowania na wiele różnorodnych bodźców pojawiających się w tym samym czasie, inaczej: potrafić koordynować wiele zadań na raz;
• dyrektorzy funkcjonują w permanentnym stresie i ciągłym napięciu, co może prowadzić do popełniania przez nich błędów w bieżącym kierowaniu pracownikami i zarządzaniu szkołą;
• kompetencje dyrektora szkoły są ściśle związane z jego funkcją zarządczą i dotyczą niezliczonej liczbie obszarów funkcjonowania placówki;
• sam proces zarządzania jest bardzo złożony i trudny, dlatego dyrektor szkoły powinien być nastawiony na ciągły i wszechstronny rozwój kompetencji zarządczych wskazanych nie tylko w zaproponowanym Modelu Kompetencji Współczesnego Dyrektora Szkoły ale również dotyczących specyfiki zarzadzania daną placówką.
   

Wydaje się, że zawsze powinniśmy szukać najważniejszych kompetencji, które autor określa głównymi, ponieważ to one decydują o jakości i rozwoju danej szkoły, a bez których placówka nie będzie mogła realizować podstawowych zadań edukacyjnych, wychowawczych i opiekuńczych. Również niezbędne jest posiadanie i kształcenie kompetencji innych w celu osiągania zamierzonych celów statutowych. Całość kształcenia kadry dyrektorskiej winna iść właśnie w tym kierunku, aby pobudzać i rozwijać główne kompetencje menedżerskie, bez których trudno jest stawiać czoła wyzwaniom współczesnego turbulentnego otoczenia dotykającego również placówki oświatowe. Dlatego, w celu bieżącego uaktualniania lub modyfikowania Modelu Kompetencji Współczesnego Dyrektora szkoły należy nadal kontynuować badania w tym zakresie.

Przypisy:

1. Więcej w: A. Witek, Kompetencje Współczesnego Dyrektora Szkoły, cz. 1.
2. G. Mazurkiewicz, Przywództwo edukacyjne zmiana paradygmatu, [w:] G. Mazurkiewicz (red.), Przywództwo edukacyjne zaproszenie do dialogu, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015, s. 28-–30.
3. G. Mazurkiewicz, Przywództwo edukacyjne…, s. 28-–30.
4. Więcej w: G. Mazurkiewicz, Przywództwo edukacyjne…, s. 28-–30.
5. Szczegółowy opis kompetencji 4 K w: J. Lamri, Kompetencje XXI wieku, Kreatywność, Komunikacja, Krytyczne myślenie, Kooperacja, Wolters Kluwer Polska SP. z o.o., Warszawa, 2021.
6. Pojęcie VUCA narodziło się w latach 90 w środowisku wojskowym U.S. Army War Collage jako określenie sytuacji, która powstała po zakończeniu zimnej wojny. Określało ówczesną rzeczywistość, w której liderzy musieli podejmować decyzje charakteryzujące się: zmiennością, ulotnością, (ang.) Volatility, niepewnością, (ang.) Uncertainty, złożonością, (ang.) Complexity i niejednoznacznością, (ang.) Ambiquity. Więcej w: A. Piątkowska, Przywództwo w świecie VUCA, Jak być skutecznym liderem w niepewnym środowisku, Helion S.A., Gliwice, 2021.
7. A. Piątkowska, Przywództwo w świecie VUCA, Jak być skutecznym liderem…, s. 253-–274.
8. A. Piątkowska, Przywództwo w świecie VUCA…, s. 51.
9. Badania przeprowadzono w lutym 2023 r. na terenie woj. małopolskiego i wielkopolskiego. W badaniu wykorzystano technikę wywiadu pogłębionego, narzędzie – kwestionariusz wywiadu pogłębionego „Kompetencje współczesnego dyrektora szkoły”. Badaniu poddano 11 dyrektorów szkół.