Dołącz do czytelników
Brak wyników

Placówka pod kontrolą

15 września 2020

NR 74 (Kwiecień 2020)

Kontrola Najwyższej Izby Kontroli

106

Zakres zainteresowań Najwyższej Izby Kontroli jest bardzo szeroki, wśród nich znajduje się nie tylko działalność jednostek oświatowych, ale także funkcjonowanie systemu oświaty w szerszym znaczeniu. Przykładowo ostatnio NIK przyglądała się efektom wdrożenia zmian w systemie edukacji. Na 2020 r. planowane są kolejne kontrole, w trakcie których NIK koncentrować się będzie przede wszystkim na tych obszarach funkcjonowania oświaty, które aktualnie w sposób szczególny mogą powodować nieprawidłowości, np. w związku ze zmianą przepisów i zmianami organizacyjnymi koniecznymi do ich wdrożenia. Nie należy zatem spodziewać się, że w najbliższym czasie kontrole NIK ustaną. Oznacza to, że wszystkie placówki powinny znać przynajmniej podstawowe zasady przeprowadzania kontroli przez NIK.

Zakres funkcjonowania Najwyższej Izby Kontroli

Najwyższa Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli państwowej. Zasady jej funkcjonowania zostały uregulowane w ustawie z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli. Do zadań NIK należy kontrolowanie działalności m.in. państwowych oraz samorządowych jednostek organizacyjnych (w tym działających w formie jednostek budżetowych szkół i przedszkoli) – art. 2 ustawy o NIK. Najwyższa Izba Kontroli ma ponadto prawo kontrolowania działalności innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe albo komunalne (np. NIK przeprowadza kontrole w zakresie przyznawania dotacji dla szkół niepublicznych).

POLECAMY

Działania NIK nie są prowadzone w sposób przypadkowy. Zgodnie z art. 6 ustawy o NIK organ ten wykonuje swoje zadania na podstawie rocznego planu pracy. Pracownicy NIK badają aktualne zmiany w przepisach, analizują sytuację w danym obszarze zainteresowań, a następnie, na podstawie tak zdobytej wiedzy, wybierają tematy kontroli. Dla przykładu: w planie pracy na 2020 r. zaplanowane są kontrole w następujących tematach:

  • kształcenie w szkołach specjalnych (czy kształcenie w szkołach specjalnych jest realizowane w sposób prawidłowy oraz czy wspiera adaptację uczniów do dorosłego życia) – realizacja kontroli zaplanowana jest na I i II kwartał 2020 r.;
  • organizacja pracy nauczycieli w szkołach publicznych (czy organizacja pracy nauczycieli sprzyja właściwej realizacji ich zadań) – realizacja kontroli zaplanowana jest na IV kwartał 2020 r. i I kwartał 2021 r.

Dodatkowo NIK ma możliwość przeprowadzania doraźnych kontroli, szczególnie gdy pojawia się potrzeba szybkiego zbadania problemów dotykających sfer ważnych dla funkcjonowania państwa. Kontrole doraźne mogą poprzedzać przeprowadzenie kontroli planowej na szerszą skalę bądź też mogą mieć charakter skargowy – w sytuacji gdy do NIK napływają liczne skargi i wnioski dotyczące danego problemu (np. kontrole stacji sanitarno-epidemiologicznych w zakresie prawidłowego wykorzystywania środków przeznaczonych do walki z tzw. dopalaczami). Szczegółowy program kontroli zatwierdza prezes lub wiceprezes NIK (art. 28a ust. 1 ustawy o NIK). 

Rozpoczęcie postępowania kontrolnego

Postępowanie kontrolne, podobnie jak zasady funkcjonowania NIK, zostało uregulowane w ustawie o NIK. Celem kontroli jest ustalenie stanu faktycznego w zakresie działalności kontrolowanej jednostki, rzetelne udokumentowanie tej działalności, a także przeprowadzenie oceny kontrolowanej działalności (art. 28 ustawy o NIK). Aby usprawnić przeprowadzenie bądź przygotowanie postępowania kontrolnego, przepisy nakładają na kierownika jednostki kontrolowanej (dyrektora danej szkoły lub przedszkola) szereg obowiązków (art. 29 ustawy o NIK). Mają oni przede wszystkim obowiązek niezwłocznego przedłożenia, na żądanie NIK, wszelkich dokumentów i materiałów, w tym na nośnikach elektronicznych, niezbędnych do przygotowania lub przeprowadzenia kontroli. Dyrektorzy mają ponadto obowiązek umożliwienia NIK dostępu do baz danych.

Przepisy wyposażyły kontrolerów NIK ponadto w szereg uprawnień, dzięki którym mają oni prawo do:

  • swobodnego wstępu do obiektów i pomieszczeń jednostek kontrolowanych; 
  • wglądu do wszelkich dokumentów związanych z działalnością jednostek kontrolowanych, pobierania oraz zabezpieczania dokumentów i innych materiałów dowodowych, z zachowaniem przepisów o tajemnicy ustawowo chronionej; 
  • przeprowadzania oględzin obiektów, składników majątkowych i przebiegu określonych czynności; 
  • wzywania i przesłuchiwania świadków; 
  • żądania udzielenia wyjaśnień przez osoby, które wykonują lub wykonywały pracę na podstawie stosunku pracy lub innej umowy w jednostkach kontrolowanych; 
  • zasięgania w związku z przygotowywaną lub przeprowadzaną kontrolą informacji oraz żądania dokumentów od jednostek niekontrolowanych, a także żądania wyjaśnień od pracowników tych jednostek; 
  • korzystania z pomocy biegłych i specjalistów; 
  • zwoływania narad w związku z przeprowadzaną kontrolą; 
  • przetwarzania danych osobowych z wyjątkiem danych ujawniających poglądy polityczne, przekonania religijne lub światopoglądowe, jak również danych genetycznych, o nałogach, o seksualności lub o orientacji seksualnej.

Postępowanie kontrolne nie jest przeprowadzane przez przypadkowe osoby. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o NIK może być ona przeprowadzana przez pracowników NIK zatrudnionych na stanowiskach:

  • dyrektorów kontrolnych jednostek organizacyjnych Najwyższej Izby Kontroli; 
  • wicedyrektorów kontrolnych jednostek organizacyjnych Najwyższej Izby Kontroli; 
  • radców Prezesa Najwyższej Izby Kontroli; 
  • doradców prawnych, ekonomicznych i technicznych; 
  • głównych specjalistów kontroli państwowej; 
  • specjalistów kontroli państwowej; 
  • starszych inspektorów kontroli państwowej; 
  • inspektorów kontroli państwowej; 
  • młodszych inspektorów kontroli państwowej.

Pracownicy NIK przeprowadzający kontrolę powinni przeprowadzać kontrolę wyłącznie na podstawie legitymacji służbowej (pracownicy wskazani powyżej w pkt 1–4) bądź na podstawie legitymacji służbowej i imiennego upoważnienia do przeprowadzenia kontroli (pracownicy NIK zatrudnieni na stanowiskach wskazanych w pkt 5–9 powyżej). Należy zwrócić uwagę, czy upoważnienie zostało wystawione przez uprawnioną do tego osobę, wśród których znajdują się prezes i wiceprezesi NIK, dyrektorzy i wicedyrektorzy kontrolnych jednostek organizacyjnych NIK.

Upoważnienie wystawione przez powyższe podmioty powinno zawierać co najmniej informacje, o których mowa w art. 30 ust. 4 ustawy o NIK, a więc:

  • imię i nazwisko kontrolera oraz kontrolną jednostkę organizacyjną Najwyższej Izby Kontroli; 
  • podstawę prawną podjęcia kontroli; 
  • numer i tytuł kontroli; 
  • zakres przedmiotowy i okres objęty kontrolą; 
  • nazwę i adres jednostki kontrolowanej.

Należy zwrócić szczególną uwagę, czy osoba podająca się za kontrolera NIK ma wszystkie niezbędne i kompletne uprawnienia. W przypadku gdy dyrektor ma wątpliwości, powinien skontaktować się z właściwą delegaturą NIK w celu ich wyjaśnienia. Zgodnie z art. 98 ustawy o NIK w przypadku utrudniania wykonywania kontrolerowi NIK czynności służbowych (np. przez niewpuszczenie na teren placówki) grozi kara grzywny, kara ograniczenia wolności bądź nawet kara pozbawienia wolności do lat trzech.

NIK wykonuje swoje zadania na podstawie rocznego planu pracy. Pracownicy NIK badają aktualne zmiany w przepisach, analizują sytuację w danym obszarze zainteresowań, a następnie, na podstawie tak zdobytej wiedzy, wybierają tematy kontroli.

 

Przeprowadzanie postępowania kontrolnego

Zgodnie z art. 32 ustawy o NIK postępowanie kontrolne jest przeprowadzane w godzinach pracy szkoły lub przedszkola. W wyjątkowych sytuacjach, gdy wymaga tego dobro kontroli (ustawodawca niestety nie precyzuje, co dokładnie należy rozumieć pod tym pojęciem), kontrola może się odbyć także w dniach wolnych od pracy i poza godzinami pracy. W takiej sytuacji jednak jednostka kontrolowana ma prawo do uzyskania zwrotu kosztów wynagrodzenia dla pracowników, którzy zostali zobowiązani do uczestniczenia w postępowaniu kontrolnym prowadzonym w dniach wolnych od pracy i poza godzinami pracy (art. 34 ust. 1 ustawy o NIK). Umotywowany wniosek o pokrycie kosztów powinien zostać złożony przez dyrektora kontrolowanej jednostki oświatowej do dyrektora właściwej jednostki kontrolnej NIK w terminie 14 dni od dnia otrzymania wystąpienia pokontrolnego. Zachowanie terminu jest bardzo ważne, ponieważ w przeciwnym razie kontrolowana placówka utraci roszczenie o zwrot kosztów (art. 34 ust. 2 ustawy o NIK).

Dodatkowo kontrolowana przez NIK szkoła bądź przedszkole mogą dochodzić zwrotu kosztów związanych z korzystaniem przez kontrolera z urządzeń technicznych oraz środków transportu.

Postępowanie kontrolne NIK przeprowadza na ogół w siedzibie jednostki kontrolowanej (art. 32 ust. 1 ustawy o NIK). Możliwe jest jednak, by całe postępowanie bądź jego poszczególne czynności zostały przeprowadzone, w miarę potrzeby, również w siedzibie jednostki organizacyjnej NIK (art. 32 ust. 2 ustawy o NIK). Gdy kontrola odbywa się w szkole lub przedszkolu, dyrektor powinien zapewnić kontrolerowi możliwość swobodnego poruszania się po terenie placówki bez obowiązku uzyskiwania jakichkolwiek przepustek (art. 33 ust. 1 ustawy o NIK). Dyrektor powinien także zapewnić kontrolerowi warunki i środki niezbędne do sprawnego przeprowadzenia kontroli. Oznacza to w szczególności konieczność niezwłocznego przedstawienia żądanych przez niego dokumentów i materiałów, terminowe udzielan...

Artykuł dostępny dla Prenumeratorów.

Kup dostęp

Przypisy