Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

22 października 2021

NR 88 (Październik 2021)

Prawna odpowiedzialność dyrektorów i osób prowadzących placówki oświatowe

0 32

W wydaniu wrześniowym czasopisma („Forum Placówek Niepublicznych”, nr 87) omówione zostały zasady karnoprawnej odpowiedzialności pracowników oświaty. Jednak nie tylko pracownicy jednostek oświatowych podlegają odpowiedzialności, w tym karnej, bo dotyczy ona także osób prowadzących, czyli właścicieli oraz dyrektorów wykonujących funkcję organów danej jednostki. Zapraszamy do zapoznania się z zasadami i przykładami odpowiedzialności tych osób, wynikającej z różnych podstaw prawnych, czyli odpowiedzialności cywilnej, dyscyplinarnej czy karnej.

Odpowiedzialność cywilna

Inaczej niż w przypadku odpowiedzialności karnej, trudno jest usystematyzować przesłanki odpowiedzialności cywilnej, ponieważ przepisy obejmują ustawę z dnia 23 kwietnia 1964 r.
Kodeks cywilny (dalej: k.c.) i jeszcze inne ustawy. Najogólniej rzecz ujmując i opierając się na zasadach prawa rzymskiego, można tę odpowiedzialność podzielić na tzw. deliktową, czyli z tytułu czynów niedozwolonych, oraz kontraktową, czyli za naruszenie zawartych umów (kontraktów).
Zasad i podstaw odpowiedzialności szukać będziemy przede wszystkim w poszczególnych tytułach i działach Kodeksu cywilnego. 

POLECAMY

Odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych (deliktowa)

Regulacje dotyczące czynów niedozwolonych znajdują się w Tytule VI Księgi trzeciej Kodeksu cywilnego – Zobowiązania. 
Podstawowym przepisem, a jednocześnie zasadą ogólną, jest przepis art. 415 k.c.: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. Kolejny natomiast (art. 416) stanowi, że „Osoba prawna jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu”. 
Oba te przepisy, a właściwie fundamentalne zasady odpowiedzialności, są samoistnymi podstawami prawnymi i skutkują zaistnieniem odpowiedzialności odszkodowawczej. Ta odpowiedzialność odróżnia się w polskim prawie od odpowiedzialności kontraktowej, gdzie dla zaistnienia obowiązku naprawienia szkody wymaga się, aby szkoda była wynikiem niewykonania lub nienależytego wykonania istniejącego wcześniej między stronami stosunku zobowiązaniowego, czyli najczęściej zawartej między nimi umowy. Wskazany wyżej przepis ma zastosowanie w takich wypadkach, w których do wyrządzenia szkody dochodzi poza istniejącymi między danymi osobami stosunkami prawnymi, a zdarzenie wywołujące szkodę jest jednocześnie źródłem powstania zobowiązania, którego treść sprowadza się właśnie do obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej tym zdarzeniem. Ten przepis na ogół nie obejmuje natomiast obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej w ramach istniejącego już między stronami stosunku prawnego. Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują odpowiedzialność za czyny niedozwolone, a zatem także za szkodę wyrządzoną bez winy człowieka, a nawet za zdarzenia zaszłe bez zaangażowania woli ludzkiej. Czyn niedozwolony stanowi zatem pewien fakt lub zespół faktów rodzący odpowiedzialność za szkodę, jeśli da się stwierdzić, iż szkoda jest jego zwykłym następstwem, a zatem jeśli między czynem tym a szkodą występuje adekwatny związek przyczynowy (Kodeks cywilny. Komentarz pod red. E. Gniewka i P. Machnikowskiego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2017). 
Zasadę czy też podstawę ogólną odpowiedzialności deliktowej stanowi wina sprawcy, ale za szkodę można też odpowiadać bez winy, co uzasadnione jest względami ryzyka lub słuszności. Zasady winy, ryzyka i słuszności stosowane są niezależnie od siebie i odnoszą się do odmiennych postaci czynów niedozwolonych, skonkretyzowanych w poszczególnych przepisach Kodeksu cywilnego. 
Warto dodać, że poza odpowiedzialnością za czyny własne, przewidzianą przez art. 415–416 oraz 422–426 k.c., w reżimie deliktowym występują także inne podstawy odpowiedzialności, które jednak nie mają takiego znaczenia w działalności oświatowej. 
Zgodnie z ukształtowanymi zasadami – przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej są: 

  • zaistnienie szkody, 
  • wystąpienie faktu, za który zgodnie z ustawą jest odpowiedzialny określony podmiot (czynu niedozwolonego), czyli zdarzenie, z którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy, 
  • związek przyczynowy między czynem niedozwolonym a szkodą w tej postaci, iż szkoda jest jego zwykłym następstwem, czyli tzw. związek przyczynowo-skutkowy.

Współczesna doktryna cywilistyczna rozróżnia dwie postaci winy: winę umyślną i winę nieumyślną. W wypadku winy umyślnej sprawca chce wyrządzić drugiemu szkodę (zamiar bezpośredni) lub co najmniej świadomie godzi się na powstanie takiego skutku (zamiar ewentualny). W wypadku winy nieumyślnej – sprowadzonej do postaci niedbalstwa – szkoda jest wynikiem niedołożenia przez sprawcę należytej staranności. 
Wyróżnia się także często w winie nieumyślnej postać lekkomyślności. Z punktu widzenia odpowiedzialności cywilnej każdy stopień winy (nawet nieumyślnej) uzasadnia nałożenie na sprawcę szkody obowiązku jej naprawienia.
Jednak nie we wszystkich przypadkach, gdy wystąpiła wina, sprawca będzie ponosił odpowiedzialność. Kodeks cywilny przewiduje bowiem cztery przypadki wyłączenia bezprawności czynu, czyli tzw. kontratypy, mianowicie: 

  • obrona konieczna,
  • stan wyższej konieczności,
  • dozwolona samopomoc,
  • wykonywanie własnych praw podmiotowych.

Doktryna i judykatura przewidują dalsze cztery kontratypy w postaci: 

  • zgody pokrzywdzonego, 
  • działania w granicach ustawowo przyznanych uprawnień, 
  • działania na własne ryzyko,
  • działania z pobudek altruistycznych.

Zgodnie z treścią art. 6 k.c. ciężar dowodu istnienia przesłanek przewidzianych w art. 415 spoczywa na poszkodowanym. Często jest to trudne i w praktyce niemożliwe do precyzyjnego przeprowadzania, jednak szczególnie w odniesieniu do winy sprawcy ten obowiązek dowodowy po stronie poszkodowanego ułatwiają szeroko stosowane domniemania faktyczne. W okolicznościach konkretnego przypadku dla ustalenia winy sprawcy szkody wystarczy więc wykazanie bezprawności jego zachowania się – jako podstawy domniemania faktycznego.

Ważne

Jak wskazano, odpowiedzialność może także ponosić osoba prawna, np. spółka, stowarzyszenie czy fundacja, za działania osób fizycznych działających jako organ tej osoby prawnej. Ma to istotne znaczenie, gdy jednostki oświatowe prowadzone są przez takie właśnie osoby prawne, co jest bardzo często występującą praktyką


Nie wnikając oczywiście w teoretyczne zasady tej odpowiedzialności, należy ogólnie naświetlić możliwe czyny niedozwolone i ich konsekwencje. 
Przede wszystkim należy określić pojęcie szkody. Posługując się pojęciami prawa cywilnego, można stwierdzić, iż określenie to odnosi się do wszelkich uszczerbków w dobrach lub interesach prawnie chronionych, których poszkodowany doznał wbrew swej woli. Wyróżnia się dwie podstawowe kategorie, czyli szkody majątkowe oraz szkody niemajątkowe. 
Szkoda majątkowa to, najogólniej mówiąc, różnica pomiędzy stanem majątku poszkodowanego przed zdarzeniem powodującym szkodę oraz po jego zaistnieniu. Zgodnie z przepisami prawa, szczególnie art. 361 k.c., szkoda obejmuje straty rzeczywiste i utracone korzyści. Szkoda niemajątkowa natomiast to uszczerbek w dobrach niemajątkowych. W przypadku osób fizycznych szkoda niemajątkowa może polegać na bólu fizycznym, cierpieniach psychicznych, ale także na naruszeniu dobrego imienia, wizerunku czy innych dóbr osobistych. 
Odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę nie zawsze sprowadza się do zapłaty określonej kwoty pieniężnej. Naprawienie szkody, szczególnie niemajątkowej, może też polegać na przeproszeniu pokrzywdzonego, szczególnie publicznym, wystosowaniu oświadczenia czy zaniechaniu bezprawnych działań. 

Jakie czyny mogą powodować odpowiedzialność?

W praktyce jednostek oświatowych największe ryzyko odpowiedzialności cywilnej za czyny niedozwolone wiąże się ze zdarzeniami, które mogą także stanowić przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. Trzeba bowiem wiedzieć, że odpowiedzialność karna może wiązać się także z odpowiedzialnością cywilną, gdy w wyniku przestępstwa dojdzie również do szkody majątkowej albo szkody na osobie. 
Szczególnie ważne są zatem przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące właśnie uszkodzenia ciała czy rozstroju zdrowia. Pamiętać należy, że z wykonywaniem zadań opiekuńczych wiąże się także sprawowanie opieki nad osobami małoletnimi powierzonymi placówce. Nauczyciele i wychowawcy pełnią przecież funkcje osób sprawujących bezpośredni nadzór nad dziećmi, z którego wynika nie tylko konieczność zapewnienia im bezpieczeństwa, ale także ewentualna odpowiedzialność, gdy zdarzy się np. wypadek. 
Ogólny przepis art. 444 k.c. stanowi, iż w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Podobna odpowiedzialność występuje także w przypadku śmierci poszkodowanego lub częściowej albo całkowitej niezdolności do pracy zarobkowej lub zwiększenia potrzeb albo zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość pokrzywdzonej osoby.

Możliwe czyny niedozwolone

  • Przepis ogólny art. 415 k.c.: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.
  • Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez małoletnich (art. 426 k.c.): Małoletni, który nie ukończył lat trzynastu, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę.
  • Wina w nadzorze (art. 427 k.c.): Kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru.
  • Wina w wyborze (art. 429 k.c.): Kto powierza wykonanie czynności drugiemu, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.
  • Szkody zaistniałe w pomieszczeniach (art. 433 k.c.): Za szkodę wyrządzoną wyrzuceniem, wylaniem lub spadnięciem jakiegokolwiek przedmiotu z pomieszczenia jest odpowiedzialny ten, kto pomieszczenie zajmuje, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą zajmujący pomieszczenie nie ponosi...

Artykuł dostępny dla Prenumeratorów.

Kup dostęp

Przypisy