Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

17 marca 2021

NR 83 (Marzec 2021)

Zakres obowiązywania przepisów Karty Nauczyciela w niesamorządowych jednostkach oświatowych

41

Karta Nauczyciela jest obecnie jednym z niewielu zbiorowych układów pracy, w dodatku w formie ustawy, a także podstawowym aktem prawnym regulującym sytuację nauczycieli jako grupy zawodowej i funkcjonariuszy publicznych. Ma zatem wiele zadań legislacyjnych i spełnia niemało funkcji. Wprowadzona jeszcze w czasach PRL-u, a nawet w stanie wojennym, dla wielu jest reliktem przeszłości i gorsetem na ciele edukacji. Dla innych zaś, przede wszystkim samych nauczycieli, stanowi gwarancję bezpieczeństwa w zmieniającym się otoczeniu. Częste jest bowiem przekonanie wśród pracowników, że lepsza jest praca nawet mniej (lub całkiem mało) płatna, ale pewna, niż niepewna za wyższym wynagrodzeniem.

Wśród samych nauczycieli, ale też osób czy organów prowadzących jednostki oświatowe istnieje wiele wątpliwości, w jakim zakresie i kogo dotyczą przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. Czy wszystkich nauczycieli, także tych zatrudnionych w placówkach niepublicznych? Czy może tylko pracowników placówek publicznych, a jeśli tak, to czy samorządowych, czy także niesamorządowych? Pytań i wątpliwości jest wiele, nie tylko co do stosowania całej ustawy, ale przede wszystkim do jej specyficznych rozwiązań.
Najczęściej powtarzającym się problemem jest określenie, czy nauczycieli pracujących w oświacie niepublicznej obejmują przepisy określające wynagrodzenia i pensum godzin. To ważne, gdyż zarówno dla organów prowadzących (pracodawców), jak i samych nauczycieli istotne jest, jakie przepisy ich obowiązują i na jaką (jeśli w ogóle) ochronę przewidzianą w Karcie Nauczyciela mogą liczyć.

Zakres stosowania przepisów Karty Nauczyciela do pracowników oświaty niepublicznej

Mówiąc o oświacie niepublicznej, często mamy na myśli wszelkie jednostki oświatowe, dla których organem prowadzącym nie są samorządy (jednostki samorządu terytorialnego, jakimi są gminy i powiaty, albo minister inny niż edukacji). Nie jest to jednak określenie w pełni poprawne. Warto tu przypomnieć, że art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe określa, że szkoła (i placówka) może być szkołą publiczną albo niepubliczną. Dalej ustawa mówi, że może być zakładana i prowadzona przez JST, inną osobę prawną albo osobę fizyczną. I wreszcie, że JST mogą zakładać i prowadzić jedynie szkoły i placówki publiczne. Ta sama ustawa w art. 168 określa, że osoby prawne i osoby fizyczne mogą zakładać szkoły i placówki niepubliczne po uzyskaniu wpisu do ewidencji.
Wobec powyższego można prawidłowo sklasyfikować szkoły ze względu na ich osoby, czyli tzw. organy prowadzące. Szkoły, przedszkola i placówki ogólnie dzielimy zatem na publiczne i niepubliczne, a publiczne na te prowadzone przez JST oraz przez inne osoby – prawne i fizyczne. Z kolei szkoły niepubliczne są prowadzone przez osoby fizyczne oraz osoby prawne, ale inne niż JST. Dla ułatwienia jednostki niepubliczne oraz publiczne nieprowadzone przez JST nazywać będziemy zbiorczo oświatą niesamorządową. 
Zasady te, ustalone w Prawie oświatowym, a uprzednio w ustawie o systemie oświaty, znalazły swoje odzwierciedlenie także w Karcie Nauczyciela. Już bowiem art. 1 definiuje, do kogo mają zastosowanie przepisy tej ustawy. 
I tak, zgodnie z art. 1 ust. 1, Karcie Nauczyciela podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach oraz placówkach doskonalenia nauczycieli działających na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe, z zastrzeżeniem jednak postanowień ust. 2 pkt 1a, 1b oraz pkt 2 lit. a. Czyli, co do zasady, nauczyciele pracujący w jednostkach publicznych objęci są w całości Kartą Nauczyciela, ale z wyjątkami. 
Te wyjątki to nauczyciele zatrudnieni w szkołach polskich za granicą i publicznych placówkach doskonalenia nauczycieli, co nas w tym momencie nie interesuje, oraz nauczyciele zatrudnieni w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące JST (art. 1 ust. 2 pkt 2 lit. a. Oznacza to, że wszyscy nauczyciele zatrudnieni w szkołach i placówkach publicznych, prowadzonych przez inne osoby niż JST (fizyczne i prawne), nie są objęci całością przepisów Karty Nauczyciela, tak samo jak wszyscy nauczyciele zatrudnieni w jednostkach niepublicznych. 
Dalej bowiem, w art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawa określa, że – jedynie w zakresie określonym w tej ustawie – podlegają jej również nauczyciele zatrudnieni w: 

  • publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące JST, 
  • przedszkolach niepublicznych, niepublicznych placówkach, o których mowa w ust. 1 pkt 1, oraz szkołach niepublicznych i niepublicznych szkołach artystycznych o uprawnieniach publicznych szkół artystycznych, 
  • publicznych innych formach wychowania przedszkolnego prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące JST oraz niepublicznych innych formach wychowania przedszkolnego.

Ponieważ powyższe brzmi może niejasno, najkrócej można powiedzieć, że do nauczycieli zatrudnionych we wszystkich szkołach i placówkach niepublicznych oraz w szkołach i placówkach publicznych, ale prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące JST, mają zastosowanie jedynie niektóre, bezpośrednio wskazane przepisy Karty Nauczyciela.
Które to zatem przepisy? Katalog tych regulacji, które stosuje się jedynie do określonych grup nauczycieli, zawarty został przede wszystkim w art. 91b, prawie na końcu ustawy. Nie ma wśród nich tych dotyczących pensum i wynagradzania. Ale o tym nieco dalej, na początek należy wspomnieć o przepisie, który nie został wprawdzie wymieniony w katalogu w art. 91b, ale jest bardzo istotny i bezpośrednio odnosi się do zatrudniania nauczycieli. 

Nakaz zawierania umów o pracę znajdujący się w Karcie Nauczyciela

W 2018 r. weszły w życie bardzo głębokie zmiany w Karcie Nauczyciela w zakresie bezpośrednio dotykające oświatę niesamorządową. Wprowadzono bowiem w tej ustawie regulacje dotyczące zatrudniania nauczycieli w przedszkolach, szkołach i placówkach niepublicznych oraz publicznych prowadzonych przez osoby fizyczne i osoby prawne, niebędące JST, a mianowicie dodano, z mocą obowiązującą od 1 września 2018 r., nowy przepis art. 10a w brzmieniu: „W przedszkolach, innych formach wychowania przedszkolnego, szkołach i placówkach, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 2, nauczycieli zatrudnia się na podstawie umowy o pracę, zgodnie z ustawą z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy”. 
Dla przypomnienia, w przywołanym w tekście art. 1 ust. 2 pkt 2 KN wymienione są publiczne przedszkola, szkoły i placówki prowadzone przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące JST, oraz wszystkie placówki niepubliczne. Przepis art. 10a odnosi się zatem do nauczycieli zatrudnianych w niepublicznych szkołach, przedszkolach i placówkach (jak np. poradnie pedagogiczno-psychologiczne) oraz takich samych placówkach publicznych, lecz prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne niebędące JST. 
Od samego początku przepis ten wzbudzał ogromne kontrowersje. Jeszcze w okresie jego wejścia w życie w 2018 r. MEN informowało, że dotyczy on wszystkich nauczycieli, w tym nauczycieli specjalistów: pedagogów, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych. Podobne stanowisko zajął w odpowiedzi na interpelację poselską nr 19 610, Podsekretarz Stanu w MEN (12.03.2018). Osoby prowadzące i dyrektorzy podnosili, że zatrudnianie każdego nauczyciela, nawet w minimalnym zakresie, na umowę o pracę to ogromna biurokracja i wielkie problemy zarówno prawne, jak i praktyczne. Dlatego już po dwóch miesiącach obowiązywania nowych przepisów wprowadzono w tej regulacji istotne zmiany, które jednak tylko w małym stopniu wyjaśniły kontrowersje.
Na mocy ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o zmianie ustawy Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw, 1 stycznia 2019 r. wszedł w życie zmieniony art. 10a. W art. 10a dotychczasowa treść stała się ust. 1 oraz dodano ust. 2 i 3 w brzmieniu: 
„Ust. 2. W przypadku nauczycieli prowadzących zajęcia bezpośrednio z uczniami lub wychowankami w wymiarze nie wyższym niż 4 godziny tygodniowo, powierzenie prowadzenia tych zajęć może nastąpić również na innej podstawie niż umowa o pracę, jeżeli w treści łączącego strony stosunku prawnego nie przeważają cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. 
Ust. 3. Nauczyciel, o którym mowa w ust. 2, prowadzący zajęcia na innej podstawie niż umowa o pracę, musi spełniać warunki, o których mowa w art. 10 ust. 5 pkt 3 i 4. Przepis art. 10 ust. 8a stosuje się odpowiednio”.
Zmieniony przepis pozwala zatem na zatrudnianie nauczycieli (tych, co do których nie ma wątpliwości, że dotychczas zostali objęci nakazem zatrudnienia na umowę o pracę) także na umowach cywilnoprawnych, w wymiarze do 4 godz. tygodniowo. 
Przepis ten tylko pozornie jest jasny i precyzyjny, w rzeczywistości nadal budzi wątpliwości, szczególnie w zakresie określenia, kto jest w jego świetle uznawany za „nauczyciela”, ta bowiem kwestia nie została jednoznacznie rozstrzygnięta. Od wejścia w życie owej regulacji toczy się dyskusja dotycząca niektórych „kategorii” nauczycieli, np. katechetów czy prowadzących rytmikę, taniec albo język angielski w przedszkolach, a szczególnie specjalistów pracujących z dziećmi niepełnosprawnymi w ramach ich terapii, jak logopedzi, pedagodzy specjalni czy psycholodzy. 
Widać tu wyraźnie, że nad jego uchwaleniem zaciążyły względy propagandowe, pozamerytoryczne, co uwidacznia się choćby w samym uzasadnieniu ustawy, gdzie powtarza się, że nakaz zawierania umów o pracę wprowadza się „w celu zapewnienia odpowiedniej jakości procesu nauczania”. Zupełnie jakby jakość zależała od typu umowy, a nie od samego nauczyciela i szkoły. 
Zgodnie z art. 1 ust. 1 KN ustawie podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w określonych placówkach oświatowych, wymienionych w dalszej części przepisu. Istotne jest jednak wskazanie, że ustawa wyróżnia trzy kategorie osób nią objętych, mianowicie nauczycieli w ścisłym (wąskim) znaczeniu, wychowawców oraz innych pracowników pedagogicznych. Zarówno jednak w Karcie Nauczyciela, jak i w ustawie Prawo oświatowe czy poprzedniej ustawie o systemie oświaty nie zawarto definicji ani „nauczyciela”, ani „innych pracowników pedagogicznych”.
Dalej, przepis art. 3 pkt 1 (definicje pojęć) stwierdza, że ilekroć w ustawie jest mowa o nauczycielach bez bliższego określenia, rozumie się przez to nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pe...

Artykuł dostępny dla Prenumeratorów.

Kup dostęp

Przypisy