Dołącz do czytelników
Brak wyników

Edukacyjne inspiracje , Otwarty dostęp

18 marca 2022

NR 92 (Luty 2022)

Aktywna i angażująca profilaktyka nadwagi i otyłości w szkole – bank pomysłów na działania kadry pedagogicznej i dyrektora

0 196

Problem nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży jest bardzo duży i sukcesywnie narasta, dlatego ważne są jak najskuteczniejsze inicjatywy profilaktyczne podejmowane m.in. przez szkołę. Raport NIK na ten temat pokazał jednak, że dotychczasowe działania w tym zakresie nie są wystarczająco skuteczne. Jakie obszary musi obejmować i jak powinna przebiegać profilaktyka nadwagi i otyłości realizowana w ramach edukacji szkolnej, by udało się uzyskać jak najlepsze rezultaty?

Najwyższa Izba Kontroli opublikowała 16 grudnia 2021 r. raport zatytułowany „Dostępność profilaktyki i leczenia dla dzieci i młodzieży z zaburzeniami metabolicznymi wynikającymi z otyłości i chorób cywilizacyjnych”. Z powyższego raportu wynika, że w badanym okresie (od stycznia 2018 r. do końca marca 2020 r.) system opieki zdrowotnej nie zapewniał kompleksowej opieki pacjentom do 18. roku życia, w tym z nadmierną masą ciała. Brakowało skoordynowanych działań i całościowego podejścia do problemu, począwszy od działań profilaktyczno-edukacyjnych, przez skuteczną diagnostykę, po szybki dostęp do efektywnego leczenia. Prowadzona profilaktyka, polegająca głównie na udzielaniu ustnych pouczeń i przekazywaniu materiałów promocyjnych, nie przyniosła oczekiwanych rezultatów.

Co mówią raporty i statystyki o problemie nadwagi i otyłości u dzieci?

Z raportu NIK wynika, że spośród 644 pacjentów w wieku od 2 do 18 lat, będących pod opieką badanych placówek, nadwagę lub otyłość stwierdzono u 140 pacjentów, czyli u 22%, z tego 91 osób miało nadwagę (65%), a 49 (35%) cierpiało na otyłość. W przypadku nadwagi problem dotyczył w niemal takim samym stopniu dziewczynek (46), jak i chłopców (45); na otyłość częściej chorowali chłopcy (28) niż dziewczynki (21). Zarówno nadwagę, jak i otyłość najczęściej diagnozowano w grupie wiekowej 10–14 lat, najrzadziej – wśród najmłodszych dzieci w wieku od 2 do 4 lat. W tym miejscu warto zauważyć, że otyłość jest najpowszechniejszą chorobą cywilizacyjną na świecie, niosącą za sobą wiele powikłań zdrowotnych, jak np.: zaburzenia metaboliczne, cukrzyca, nadciśnienie, udar, choroba wieńcowa, schorzenia kardiologiczne, zaburzenia oddychania czy zwyrodnienie stawów. Ponadto w Raporcie Światowej Federacji ds. Otyłości wydanym w marcu 2021 r. wskazano również na istotny związek między otyłością a problemami natury psychologicznej, ryzykiem zachorowania na nowotwory, a nawet COVID-19. Co gorsza, według danych Instytutu Żywienia i Żywności z 2018 r. polskie dzieci tyją najszybciej w Europie. 
W latach 70. ubiegłego wieku nadmierną masę ciała notowano w Polsce u mniej niż 10% uczniów, a w ostatnich latach odsetek takich uczniów wynosi już 22%. Z raportów opracowanych na zlecenie Ministra Zdrowia wynika, że w 2018 r. nadwagę miało nawet 30,5% dzieci w wieku szkolnym. Niestety, występowanie nadwagi i otyłości wiąże się nie tylko ze zwiększeniem prawdopodobieństwa wystąpienia licznych chorób, ale także niesie za sobą konsekwencje społeczne. Zaburzenia metaboliczne mogą bowiem utrudniać lub nawet uniemożliwiać edukację, a w przyszłości również funkcjonowanie na rynku pracy. Mogą być przyczyną absencji, niższej wydajności, a w konsekwencji wzrostu liczby rent wypłacanych z powodu niepełnosprawności. Jak widać, taki stan niesie za sobą długofalowe zagrożenie. 

POLECAMY

Jakie są rekomendacje w zakresie skutecznej profilaktyki?

Remedium na zaistniały stan rzeczy wydaje się skuteczna profilaktyka polegająca na propagowaniu zdrowego stylu życia opartego na dwóch filarach: 

  • kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych,
  • propagowaniu aktywności fizycznej. 

Ponieważ lepiej zapobiegać, niż leczyć, dzieci edukowane już od najmłodszych lat będą miały mniej problemów zdrowotnych w przyszłości, a to z kolei pozwoli ograniczyć koszty leczenia następstw ewentualnych chorób. Zgodnie z raportem NIK skuteczna profilaktyka wymaga zaplanowanych i skoordynowanych działań angażujących różne środowiska i instytucje – od Ministerstwa Zdrowia, przez samorządy i placówki lecznicze, po organizacje działające na rzecz pacjentów. Efektywna edukacja powinna być odpowiednio dostosowana do grupy docelowej, powinna być dla niej atrakcyjna, przystępna, a także kompleksowa. Jako że dzieci i młodzież na co dzień obcują z nowymi technologiami, także i w tym przypadku można spróbować je wykorzystać, np. w postaci opasek monitorujących aktywność fizyczną czy aplikacji na urządzeniach mobilnych.
Szkoła jest miejscem, w którym dzieci i młodzież spędzają znaczną część swojego dnia. To właśnie tam w dużej mierze kształtują się nawyki młodego, rozwijającego się człowieka. Warto zadbać o to, aby prezentowane przez szkołę wzorce były jak najlepsze, aby uczniowie mogli z nich czerpać pełnymi garściami. Istotą skutecznej profilaktyki zdrowia w szkole jest współpraca i działanie na wielu poziomach, dlatego powinno się zaangażować w nią nie tylko samych uczniów, ale także ich rodziców oraz kadrę pedagogiczną, tj. nauczycieli, psychologów, pedagogów czy też samą dyrekcję szkoły. Wspólnymi siłami o wiele łatwiej można osiągnąć zamierzony cel. Nie od dziś wiadomo, że przykład idzie z góry. Dzieci uczą się przez obserwację dorosłych i ich naśladownictwo. Zatem jeśli my, dorośli, będziemy dbać o swoje prawidłowe nawyki żywieniowe, to istnieje bardzo duża szansa na to, że uczniowie również zaczną zwracać na nie uwagę, a co więcej, będą przekazywać je dalej, to z kolei będzie skutkować zmianą nawyków żywieniowych ich rodzin, a w konsekwencji także społeczeństwa.
 

Tab. 1. Realizacja profilaktyki zdrowia w szkole w zakresie prawidłowych nawyków żywieniowych
Sposób realizacji profilaktyki zdrowia w szkole Osoba 
odpowiedzialna
Dostęp do świeżych owoców, warzyw i wody Dyrektor szkoły
Akcja „Jabłko za batona” – może trwać np. przez miesiąc i ma na celu wyrobienie w uczniach dobrego nawyku sięgania po zdrowe przekąski, zamiast słodyczy. Każde dziecko, które zdecyduje się oddać przyniesionego do szkoły batona, którego miało zjeść na śniadanie, otrzyma w zamian jabłko oraz dyplom dyrektora szkoły, który ma być jego motywacją do wytrwania w dobrych wyborach. Podczas tej akcji warto również zamieścić porównanie wartości odżywczych popularnych batonów i jabłka na specjalnej tablicy profilaktyki zdrowia umieszczonej na szkolnym korytarzu, aby każdy uczeń mógł się z nią zapoznać Dyrektor szkoły,
nauczyciele
Akcja „Godzina dla wody” – może trwać np. przez miesiąc i ma na celu pomóc uczniom wyrobić w sobie nawyk regularnego sięgania po wodę w ciągu dnia. Każdy uczeń przynosi do szkoły wodę (szkoła również może zorganizować wodę dla uczniów) i w ustalonych wcześniej godzinach (np. w czasie przerw) każdy uczeń, a także każdy nauczyciel, ma za zadanie wypić chociaż dwa łyki wody i postarać się wypić w sumie minimum 0,5 l wody, przebywając w szkole Dyrektor szkoły, nauczyciele
Lekcje wychowawcze i lekcje biologii, na których jest poruszany temat prawidłowego odżywiania i jego znaczenia dla zdrowia oraz właściwego rozwoju dziecka Nauczyciel 
(wychowawca klasy),
nauczyciel biologii
Prelekcje dla rodziców podczas zebrań dotyczące prawidłowego odżywiania oraz zdrowego stylu życia i ich znaczenia dla właściwego rozwoju dziecka Dyrektor szkoły,
nauczyciel 
(wychowawca klasy)
Udział w projektach i programach propagujących zdrowe odżywianie i zdrowy styl życia Wyznaczeni 
nauczyciele
Gazetka szkolna poruszająca tematykę zdrowego odżywiania (może być prowadzona w formie papierowej lub w wersji elektronicznej) Wyznaczeni 
nauczyciele
Gazetka klasowa ścienna nawiązująca do zdrowego stylu życia, wykonywana samodzielnie przez uczniów (można zorganizować również konkurs na najlepszą gazetkę) Nauczyciel 
(wychowawca klasy)
Konkurs na najciekawszy wiersz lub piosenkę o wybranym owocu, warzywie lub innym aspekcie zdrowego stylu życia Nauczyciel 
języka polskiego, 
nauczyciel muzyki
Konkurs plastyczny na najciekawszy obraz namalowany dowolną techniką i przedstawiający, czym jest dla mnie zdrowie Nauczyciel plastyki
Konkurs fotograficzny na najzdrowszą potrawę z sezonowych produktów Nauczyciel biologii
Konkurs z wiedzy o prawidłowym odżywianiu (przykładowe pytania: ile posiłków dziennie powinno się spożywać, dlaczego nie należy omijać śniadań, dlaczego nie należy jeść słodyczy, ile wody powinno się wypijać każdego dnia, czym jest błonnik pokarmowy itp.) Nauczyciel biologii
Organizowanie „Tygodni Zdrowia” (np. w każdym miesiącu roku szkolnego organizuje się jeden „Tydzień Zdrowia” poświęcony określonej tematyce prawidłowego odżywiania i zdrowego stylu życia, wtedy też podczas lekcji wychowawczej zostaje przedstawiona na ten temat prezentacja multimedialna i na specjalnej tablicy profilaktyki zdrowia umieszczonej na szkolnym korytarzu zostają powieszone ciekawostki związane 
z poruszanym zagadnieniem, aby zainteresować uczniów). „Tydzień Zdrowia” może dotyczyć następujących obszarów:
Tydzień 1: Owoce – znane i nieznane oraz ich znaczenie dla mojego prawidłowego rozwoju.
Tydzień 2: Warzywa – kolorowe dary natury, jak je pokochać? 
Tydzień 3: Węglowodany proste w mojej diecie.
Tydzień 4: Węglowodany złożone w mojej diecie.
Tydzień 5: Białko – przykłady i znaczenie dla mojego rozwoju.
Tydzień 6: Nabiał – codziennie trzeba o nim pamiętać?
Tydzień 7: Tłuszcze – które wybierać, aby swoje zdrowie wspierać?
Tydzień 8: Woda – źródło życia.
Tydzień 9: Aktywność fizycz...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy